ARXETAI PROLOGOS

	"Non hederam sperare uales laurumue, libelle,
	     Quae, largita suis tempora prisca uiris.
	Contulit haec magno labyrinthea fabula Homero
	     Aeneisque tibi, docte poeta Maro.
5	Atria tunc diuum resonabant carmine uatum:
	     Respuet en musam quaeque proseucha tuam;
	Pierio flagrabat eis sed munere sanguis:
	     Prosequitur gressum nulla Thalia tuum.
	Hinc metuo rapidas ex te nigrescere flammas,
10	     Auribus ut nitidis uilia uerba dabis".
	"Quid uanis totiens agitas haec tempora dictis,
	     Carmina quae profers si igne uoranda times?
	Desine; nunc etenim nullus tua carmina curat:
	     Haec faciunt urbi, haec quoque rure uiri.
15	Quid tibi preterea duros tolerasse labores
	     Profuit ac longas accelerasse uias?
	Endromidos te cura magis uictusque fatigat:
	     Hinc fugito nugas, quas memorare paras".
	"Irrita saepe mihi cumulas quae murmura, codex,
20	     Non poterunt uotis addere claustra meis.
	Seria cuncta cadant, opto, et labor omnis abesto,
	     Dum capiti summo xenia parua dabo.
	Nonne uides, tacitis abeant ut saecla triumphis,
	     Quos agitat toto orbe colendus homo?
25	Tu licet exustus uacuas soluaris in auras,
	     Pars melior summi scribet amore uiri.
	Supplice sed uoto Christum rogitemus ouantes,
	     Quo faueat coeptis patris ab arce meis.

p. 52

	Haud moueor plausu populi uel munere circi:
30	     Sat mihi pauca uiri ponere facta pii.
	Christe, poli conuexa pio qui numine torques,
	     Da, queat ut famulus farier apta tuus!" 

ARXETAI TO PANEGYRIKON BERENGARIOU TOU ANIKETOU KAISAROS

	Graecia quaesitis cecinit si regna loquelis,
	Moribus insulsos et relligione tirannos
	Tolleret ut quosdam immerito super astra beandos,
	Quos Lachesis nigro satius damnauit Auerno;
5	Roma suos uario uexit si figmine post haec
	Augustos ad tecta poli radiata perenni
	Vibratu, simul hos Stigio sorbente baratro:
	Induperatorem pigeat laudare nitentem
	Christicolas quid enim caelum reserantibus undis,
10	Quodque replet domini mundum spiramine totum?
	Ergo Berengarium genesi factisque legendum
	Rite canam, frenare dedit cui celsa potestas
	Italiae, populos bello glebaque superbos,
	Stirpe recenseta - generis quo stemmate pollet,
15	Scire uacat; nam cuncta nequit mea ferre Thalia.
	
Francigenam fateor Karolum praenomine Magnum,
	Quem tellus axi tremuit subiecta rigenti,

p. 54

	Quamque petens linquensque luit Sol aureus undas,
	Et quam torret equis totiens inuectus anhelis.
20	Prodit auis atauisque illo de sanguine rector
	Ausoniae; Karoli sed enim nutritus alumni
	Rite sub imperio, simili qui nomine Romam
	Postremus Francis regnando coegit habenis.
	Ille uirum cernens belli sub imagine laetum
25	Et ratione pium regnique beamine dignum,
	Egregii fidum lateris delegit amicum
	Fascibus imperiique aptum, si bella, ministrum,
	Forte ruunt; Italus princeps exercitus armis
	Praeduros Martis didicit sic ferre labores.
30	Venerat ecce dies, primi cum fata parentis
	Posceret atra Lues regem, totosque per artus
	Febris iit. Moriens primos compellat amicos.
	Vltima Brengario referunt dixisse propinquo:
	"Subdere colla tibi merito deberet eous
35	Et licet occiduas cernit quos mersus in undas
	Phoebus, uterque etiam mundi quos despicit axis:
	Attamen Hesperiae proceres pro uiribus ardent
	Rite subesse tibi, tanto quia digna labore
	Cuncta geris. Penes imperii te gloria nostri,
40	Atque tuis stabit Romana potentia fatis!"
	Haec fans aetherias ductor concessit in auras,
	Supremumque gemens regnorum liquit habenas.

p. 56

	Ille quidem sic astra subit; miseranda cupido
	Sed populos peruasit agens, qui limite lato
45	Vnius imperio soliti concurrere, plures
	Vt mirentur abhinc diuersa per arua tirannos,
	Et sibi quaeque legat proprium gens. Omnibus idem
	Dum perstaret amor, raperet ne gaudia Rhenus
	Aut Araris spectata diu, glomerantur in unum
50	Ausonii proceres ac talia nuncia regi
	Ire iubent: "Haec terra satis terraeque coloni
	Fluminaque antiquos subterlabentia muros
	Nota tibi. Nec te reuocet fera Gallia, digno
	Quin potiare solo, trux aut Germania; quando
55	Sceptrigeri hoc potius dudum coluere propinqui
	Et genitor cunctis dilexit carius aruis."
	His motus gressum precibus contendit ad urbem
	Irriguam cursim Ticini abeuntibus undis.
	Sustulit hic postquam regale insigne coronam,
60	Non alias raptim cupidus peruadere terras,
	Quod multos iuuenum loeto dimersit acerbo,
	Laetitia resonant, plausu et fora cuncta resultant,
	Templa sacrata uirum trepidant matrumque choreis,
	Orgia et innuptae concinnant clara puellae.
65	Dantque choros molles, et timpana dextera pulsat
	Atque lirae graciles extenso pollice cordas
	Percurrit septemque modos modulatur auenis.
	Rura colunt alii, sulcant grauia arua iuuenci,
	Tondent prata greges, pendentque in rupe capellae:
70	Omnibus una quies, et pax erat omnibus una.
	Non secus ac longa uentorum pace solutum
	Aequor, et imbelli recubant ubi litora somno,

p. 58

	Siluarumque comas et abacto flamine nubes
	Mulcet iners aestas, tunc stagna lacusque sonori
75	Detumuere, tacent exhausti solibus amnes.
	
Inuidia tumidus nec passus talia Wido
	Perfurit, ac nimios profundit pectore questus:
	"Otia quae Latium foueant, piget usque fateri!
	Nam uideo florere uiros rebusque supinos
80	Fertilibus, solioque ducem considere celso,
	Quem legere sibi. Montes superare profundos
	Vis foret ulla mihi: forsan perfringere foedus
	Et faciles iuuenum possem subuertere mentes.
	Praecipuum, Thirrena colunt qui rura, uolentes
85	Subiicient mihi colla, reor. Minus aptus in armis
	†Quid potuit Paris egregias turbare Micenas,
	Excire atque nefanda feros in prelia Atridas?
	Quid refert, quantus sedeat Rodulfus in aula?
	An qualis referam Francis dominetur in aruis
90	Oddo - mei similes, dudum notique sodales?
	Solus egon donis secli priuabor opimi,
	Et taciti metam solus deuoluar ad aeui?
	Non, donec puras animus depascitur auras,
	Vel si me rapidus Mauors perstrinxerit armis,
95	Prouoluens iuuenum fusos in sanguine patres".
	Talibus irarum dictis fundebat habenas,
	Mente coquens bilem: iacto uelut aspera saxo
	Cominus erigitur serpens, cui subter inanes
	Longa sitis latebras totosque agitata per artus

p. 60

100	Conuocat in fauces et squamea colla uenenum;
	Iamque legit socios aptos furialibus ausis.
	Fama uolans regis nitidas cum perculit aures,
	Conatus agitare satis Widonen iniquos
	Fortuna seruante modum, quatit ille tremendum
105	Regali de more caput celique tuetur
	Conuexa atque sacris ita fatibus ora resoluit:
	"Tu celi terreque sator, qui fulmina torques,
	Annorumque uices dimensaque tempora noctis,
	Quattuor et mundi partes, quantum arctus ab austro
110	Et quantum occasus roseo consistat ab ortu,
	Metiris, subeat geminos ut fosphorus ortus,
	Precedens nunc Solis equos pellensque tenebras
	Noctis agat pre se gelidos aliquando iugales:
	Testis adesto pius noxamque remitte cruoris,
115	Si manus haec mortis tulerit dispendia Gallis
	Debita iure mihi raptum ire uolentibus arua.
	Infandum! cui tanta uiro concessa potestas,
	Me regnis priuare? Sedet si, conditor orbis,
	Pro culpis abolere uiros, nil uota retardent,
120	Sed per cuncta ruant fastus discrimina, quando
	Ferrea iam scindit morituris stamina Cloto
	Ac miseris diri capitis discriminat angues
	Allecto, crudele nefas, Acheronte sub imo".
	
Nox subit interea uariis distincta figuris,
125	Cum pater egregius tecto sese intulit alto.

p. 62

	Post epulas ubi membra toro laxauit honoro,
	Annua uix toto rutilarunt sidera mundo.
	Pace sub hac en fraudis agit temptamina predo:
	Qua secuit quondam aerias rex Poenus aceto
130	Imperii cupidus cautes, ubi constitit horis
	Italiae, nunc ille minis, aliquando rogatu,
	Sollicitat iuuenum hoc fluxas sermone cateruas:
	"Quisquis auet solidis protendere legibus aeuum
	Et fasces mutare ducis, quae tendimus ultro
135	Rite fruens donis, nostros glomerare maniplos
	Ne cunctetur ouans. Cuiquam si forte uidetur
	Futile, quod ferimus, robur quia ponit in armis
	Brengarii, stimulis olim quia motus iniquis
	Finibus absentes Gallos quaesiuit Etruscis:
140	Quantus in arma feror, patriis uel quantus ab oris
	Ausoniam subeo, liceat deferre tiranno,
	Atque una caris ueniat fundendus in agris!"
	Quis placuere uices ac dulce mouere potentes,
	Colla iugo posuere truci; male fida recessit,
145	Sed penitus, Thirrena manus hostesque proteruos
	Exultans in regna tulit (pro saeua nocentum
	Consilia). Princeps aberat pacemque parabat
	Imperio, Veronae Athesis qua culta salubris
	Irrigat; ecce gradu celeri petit alta minister
150	Tecta ducis, sudore madens. "Fortissime rector",
	Inquit "adesto tuis! saltu super ardua montis
	Sese iniecit ouans coetus sat in arma superbus;
	Cui nisi preduros gladiis inferre maniplos
	Institeris, quid opus Latio quae dicere uicto
155	Damna ferent?" Infensus ad haec ita reddidit olli

p. 64

	Rex: "Iubeo, iuuenis, tantum desiste moueri!
	Non, caput hoc dum uita regit diffusa per artus,
	Haec tellus cedet superata, pudetque fateri
	Res Latii uictas." Ait, accirique sodales
160	Imperat. Excurrunt uastos excita per agros
	Agmina, amor quibus est pacis, quis gloria curae
	Natorum dulcisque domus, uitamque perosi
	Adueniunt placido glomerati pectora regi,
	Exacuunt iustas subitis rumoribus iras.
165	Vndique collecti postquam uenere manipli,
	Ingenti fremitu pariter ducis ante tribunal
	Bella cient. Liquidas tandem se reddit ad auras
	Terribilis ductor, quando latus omne sub armis
	Ferrea suta terunt, humeros et pectora late
170	Flammeus orbis habet, capiti tremit aerea cassis,
	Et gemino dextra rutilant astilia ferro,
	Ensis in ore etiam preclara refulget iaspis.
	"Pulcher honos regumque decus, fortissima pubes",
	In mediis orsus, "rabidi commertia Martis
175	Presto: manus capulo sit parta animusque labori,
	Vt decet egregios, regnum quia tollere pessum
	Wido uenit, certum est sotiis atque arua uocatis
	Partiri et gremiis iuuenum subducere pactas.
	Si foret huic animus mecum confligere solo,
180	Et partis differre nefas quod fluctuat armis
	Mersurum populos!" Ait, et spumantis habenas
	Implet equi precepsque petit confinia belli,
	Qua manus hostilis Latium pessumdabat armis.
	
p. 66

Hic caelo ut pepulit gelidas Aurora tenebras,
185	Rorantes excussa comas multumque sequenti
	Sole rubens galeaque uiri clusere minaci
	Ora tubaeque sonant uocisque resultat imago,
	Partitaeque uices tolluntur in aequora gentes.
	Qualis ubi audito uenantum murmure tigris
190	Horruit in maculas somnosque excussit inertes,
	Bella cupit laxatque genas et temperat ungues,
	Mox ruit in turmas natisque alimenta cruentis
	Spirantem fert ore uirum; sic excitus ira
	Ductor in aduersos inicit ferus arma maniplos.
195	Vndique consurgunt acies et puluere caelum
	Conditur horrendisque sonat clamoribus aether.
	Hic alius rapido deiectus in aequore cursu
	Proteritur pedibusque simul calcatus equorum,
	Atque alius, uolucri traiectus tempora telo,
200	Cornipedis tergo pronus ruit; illius ense
	Deiectum longe caput a ceruice cucurrit,
	Hic iacet exanimis fuso super arma cerebro;
	Ille manu caret, hic gressu, nec uisibus iste
	Integer obruitur. Campi sudore madescunt,
205	Sanguine manat humus. Crudescens undique campo
	Mars turmale furit, Wido si fluminis instar
	Labitur in turmas: Libycus uelut agmina campis
	Laeta boum cum forte leo procul aggere cernit,
	Attollens ceruice iubas sitiensque cruoris,
210	In mediam erecto contendit pectore turbam.
	Hinc fremit Ausoniae ductor, furit inde minister
	Wido necis propria nimium uirtute superbus.

p. 68

	Inuicti ualeat uerum quis ferre tyranni
	Pondera uirtutis? demum dare terga coacti
215	Illius effugiunt comites. Clamoribus ultro
	Palantes sequitur: "Quae uos dementia coepit,
	Montibus ut septi gladios uitare uelitis,
	O sotii? haud quondam hec patriis promissa dabatis
	Edibus, Hesperiae quaeuis praedulcia natis
220	Spondentes. Reuocate gradum! Quid dextera possit
	Haec, hodie cernetis, io! Ne fidite cursu,
	Lecta manus!" Frustra sed enim compellat abactos
	Fulminei uirtute ducis. Desertus amicis
	Stat rationis inops, utrumne inglorius armis
225	Abscedat, rediuiuo animam seruare duello,
	Redditus an pulchram properet per uulnera mortem
	Hostibus. Hec secum subito dum mente retractat,
	Vnus adest comitum ac rapidis calcaribus urgens
	Iam torpentis equi latera "Ospes inclite, Gallis"
230	Inquit "abi; penitus nostri cessere manipli,
	Nec mirum: credas hominem saeuire per agmen,
	Puluereos Libies potiusque haud monstra per agros?
	Vidi equidem, geminos uno cum sterneret ictu
	Ille uiros. Pudet heu fari, quae funera uictis
235	Intulerit. Discede, precor, melioribus ausis
	Seruandus". Tandem sotium perculsus amore
	Discedit seseque suis maerentibus addit.
	Nox ruit interea, curas hominumque labores
	Composuit nigroque polos inuoluit amictu -
240	Omnibus illa quidem mitis, sed turbida pulso.
	Voluitur irarum furiis actique laboris,
	Non tamen absque uia mentisque uigore profundae.
	Namque sub occiduas uerse iam noctis habenas

p. 70

	Astrorumque hobitus, ubi primum maxima Thetis
245	Impulit eoo cunctantem Hyperiona ponto,
	Doctiloquos agit ille uiros ad limen ouantis
	Hesterna nece uictoris, ne luce carentes
	Prohibeat mandare solo. Iam calle peracto
	Postquam introgressi et coram data copia fandi,
250	Incipiunt: "Suprema dedit superare potestas
	Cui, ductor, fera bella, animum submitte rogatu.
	Nam petimus, liceat sotios mandare sepulchris
	Aethere priuatos, malis ne membra ferinis
	Facta deo pereant campoue relicta fatiscant.
255	Hoc fortis Wido, hoc populus miseratus amicos.
	Nec adeo fracte uires animique labascunt,
	Prelia quin superent ac spes in nostra cadendi
	Iura solum". "Iuuenes, uitio tabescitis omnes
	Gentis", ad hec uictor, "fandi quia copia uobis
260	Semper, et ore magis robur quam pectore; uerum
	Plus dixisse, egisse minus taxatur honestum.
	Tollite membra tamen, mitto quia lumine cassis
	Quod restat; potius miseret tot mille iacentum
	Vnius ob noxam, luteo quis corpore mundi
265	Archana tribuit flatum ratione creator.
	Illa quidem uideat deus; at uos cetera testor:
	Aut Italis, Galli, celeres abscedite terris,
	Aut bello fractas iterum densete cateruas".
	Haec ubi dicta, uiri gressum uertere frequentes
270	Ad socios; tolluntque citi sua funera campo
	Sandapilis, reditura, tubis ut cuncta ciebit
Nuntius aetheria precurrens arce tonantem.

p. 72

<INCIPIT> II

Fluctuat interea Wido crebroque retractat
	Milite quo bellum moueat, quae pectora sollers
	Protendat ferro. Placuit sententia demum,
	Sollicitet patria populos tellure quietos,
5	Vnanimes quo bella ferant uiresque reducant
	Effetas paribusque solum potiantur habenis.
	Summe deus, qui cuncta foues, qui cuncta creasti,
	Qui regis imperio celum mare sidera terras,
	Qui facis, astra micent et signa micantia currant,
10	Te precor: intende et mihimet succurre roganti
	Ac sensus infunde meos, commertia belli
	Illectosque duces uili subnectere cartae:
	Quo ualeam! Prior arma rapit iam Gallicus heros,
	Aerios ducibus montes superantibus auctus,
15	Anscherio cum fratre simul, qui iure proteruo
	Quingentos acuunt propria de gente ministros,
	Instructos animo et gladiis, nec uiribus infra.
	Gauslinus tercentum equites fera bella uolentes
	Praecelerare iubet; pariter contendit Vbertus
20	Bis centum pro laude uiros; eadem omnibus arma
	Et cultus similis patriaeque in pectore uires.
	Arma legens inimica iterum Thyrrena iuuentus,
	Inclita gens dudum terreque marisque duello
	Apta satis, modo sed male fida et degener, ultro
25	Bella cupit; pariterque cohors Camerina superbit
	Munere natorum subigitque in bella sodales

p. 74

	Mille. Sua uirtute magis sed, prole supinus
	(Post monstrata fides) centeno milite letus
	Pauper adhuc Albricus abit iamiamque resultat
30	Spe Camerina, utinam diues sine morte sodalis!
	Quid, furibunde, ruis, sotiis ad crimina lectis,
	Ragineri? Non consilio nec uiribus ullis
	Vincitur, aethereo causas qui pensat Olympo
	Quique Berengario Latium concessit auitum.
35	Collectos etiam ducit Willelmus amicos
	Tercentum lorica habiles galeaque minaces,
	Nec iaculo segnes. Totidem propellit Vbaldus
	Consimili feruore. Vacat non denique uulgus
	Instabili motum studio modicisque magistris
40	Profari, quandoque manent hii sorte labores
	Doctiloquos; michimet summam tetigisse duelli
	Sufficiat. Veniunt etiam, discrimina campo
	Qui nuper tulerant, numero ter mille, magistris
	Conserti pariter stupido restantibus aruo.
45	Infandum! foret his satius cecidisse duello
	Quam miseros uidisse dies; nam dispare fato
	Disperiere: iubet tandem Lamberticus horror
	Precipuum truncare; siti perit alter in aruis,
	Vngrorum cupit infaustas differre sagittas;
50	Tertius alta poli scandit supremaque ponti
	Tristis, ut almificis sese sustollere sceptris
	Forte queat - hominum pro mens ignara futuri!
	Nunc acies glomerant, bellum numeroque minantur
	Laetantes, timidisque etiam breuis addita uirtus.
55	Per medios Wido incedens gratatur amicis
	Exultatque animis et spe iam precipit hostem:

p. 76

	Qualis ubi abruptis fugit presepia uinclis
	Tandem liber equus campoque potitus aperto,
	Aut ille in pastus armentaque tendit equarum
60	Aut assuetus aquae perfundi flumine noto
	Emicat arrectisque fremit ceruicibus alte
	Luxurians, luduntque iubae per colla, per armos.
	Senserat horrisonos tandem seuire furores
	Armipotens, Latii decus et spes inclita: belli
65	Arma ciet, primisque uirum regnique ministris
	Otius ascitas cogant in prelia turmas,
	Imperat, ac latas uacuent habitantibus urbes.
	Iussio torua means Italo iam perfurit aruo,
	Conueniant nocuo rursus decernere ferro,
70	Quis pia iura placent; notas excita per urbes
	Laeta nouare nefas ardet (sic prepete motu
	Comit equos artusque terit thorace) iuuentus.
	Nec mora, Walfredus ter mille resumit amicos;
	His manus in capulo, primis ac feruor ab armis
75	Hostilem turbare globum; nec fortior alter,
	Hostica quem pubes bello uereatur euntem,
	Ausona cui faueat. Pariter, tria fuldumina belli,
	Supponide coeunt; regi sotiabat amato
	Quos tunc fida satis coniunx, peritura uenenis
80	Sed, postquam hausura est inimica hortamina Circes.
	Hos mille et quingenti equites comitantur euntes,
	Obtecti Calibum pectus de more metallo
	Gentis et umbrati nitidis a uertice cristis.
	Teutonico ritu sexcentos urguet ouantes
85	Leutho uiros, etiam simili strepit agmine frater

p. 78

	Bernardus; stimulant longis calcaribus armos
	Alipedum cuncti et cludunt latera ardua parmis:
	Germanus sic bella gerit. Nec segnis adibat
	Albricus, Tyberine, tuas non sanguine lymphas
90	Qui fraude infecit, quingentaque robora belli
	Educit patriis horrentia uiribus atque
	Francigenis olim duris exercita ludis.
	Iamque more impaciens glomerat Bonifacus amicos ;
	Alter ab aduerso, ac paribus circumdatus armis
95	Berardus numero tercentum. Maxima uulgi
	Pars Italo uibrant omnes de more sarisas,
	Orbe latusque tegunt clipei pro Marte sinistrum.
	Aduolat Azo ferox subigens in bella sodales,
	Vicinoque suas cogens ab limite turmas
100	Olricus, Latium Adriacis qua clauditur undis
	Ac labor est saeuis gladios pretendere Hiberis.
	Farier illectos studio Mauortis utrimque
	Pontifices uereor, strictis ingentia dictis
	Praetereo; Rheni licitum nec foedera paucis
105	Effari: hinc alio libitum transmittere cursus.

	Vt tandem collecta bonus uidet agmina ductor,
	Assilit in medium nitidis cernendus in armis,
	Talia dicta ferens: "Nostri munimina regni,
	O proceres, proibere minas Widonis iniquas
110	Sitne pium, sapitis, dudum qui funera campo
	Experti, mauult igitur quod tendere fastus

p. 80

	Nunc etiam, rebus finem quam ponere fessis.
	Arma referte citi et claram defendite terram,
	Me duce, quem dudum precibus sustollere fasces
115	Hortati"; dixitque. Diu cessare duellum
	Turba fremens queritur; subito concussa tumultu,
	Vix labara opperiens. Ferus omni in pectore saeuit
	Mortis amor cedisque; nichil flagrantibus obstat:
	Precipitant redimuntque moras - sic litora uento
120	Incipiente fremunt, fugitur cum portus; ubique
	Vela fluunt, laxi iactantur ubique rudentes;
	Iamque natant remi, natat omnis in aequore summo
	Anchora, iam dulcis medii de gurgite ponti
	Respicitur tellus comitesque a puppe relicti.
125	Campus erat dudum studio dampnatus iniquo;
	Huc ambae tendunt acies squalentibus armis,
	Et iam bella uocant. Alias nunc suggere uires,
	Qui pensas tacita mundum ratione, creator.
	Fatalem populis ultro poscentibus horam
130	Admouet atra dies, Stygiisque emissa tenebris
	Mors fruitur caelo bellatoremque uolando
	Campum operit nigroque uiros inuitat hiatu
	Arma ciens aboletque domos, conubia, natos.
	Pellitur et patrie et, qui mente nouissimus exit,
135	Lucis amor animusque ultra thoracas anhelus
	Conatur galeaeque tremunt horrore comarum.
	Quid mirum caluisse uiros? flammantur in hostem
	Cornipedes niueoque rigant sola pinguia nimbo
	Iamque ruunt, primusque uirum concurrere puluis
140	Incipit ac spatiis utrimque aequalibus acti
	Aduentant mediumque uident decrescere campum.

p. 82

	Pulcher adhuc belli uultus: stant uertice coni,
	Plena armenta uiris, nullus sine preside uector.
	At postquam rabies et uitae prodiga uirtus
145	Emisere animos, sternuntque ruuntque uicissim
	Ictibus innumeris. Haud tanta cadentibus Hedis
	Aeriam Rhodopen solita niue uerberat arctos.
	Interea Widonen adit Walfredus ouantem
	Cedibus (haud regem, sed eum qui nuper ab aruis
150	Sequanicis illectus erat); capit eminus ipsum
	Asta uiri ualido nimium contorta lacerto,
	Extremo galee primoque in margine parmae
	Semita qua lucet: clauso spiraminis haustu
	Ilicet oppetiit. Moriens telluris alumnae
155	Infelix caraeque domus reminiscitur; atqui
	Damna modo Latiis, quia uenit, adeptus in aruis.
	Hinc acies sequitur ceso ductore; furitque
	Alcherium sternens heros Athesinus et Othum:
	Comminus hunc stantem metit, hunc a poplite sectum
160	Cuspide transmissa. His socios demitteret umbris
	Innumeros, ni Rhodanicus succurrere ductor
	Ammonitus fessis subito adforet ultor amicis.
	Vt lupus, in campis pecudes cum uidit apertis -
	Non auctor gregis ipse comes, non horrida terret
165	Turba canum, ruit ac toto deseuit in aruo:
	Haud aliter dirum Wido se tollit in aequor.
	Hic, celsum quod cernit aequo turbare sodales

p. 84

	Erardum, indignans uno duo corpora ferro,
	Cornipedemque aequitemque, fodit: ruit ille ruentem
170	In dominum, lapsisque manu quaerentis habenis
	In uultus galeam clipeumque in corpore calcat,
	Saucius extremo donec cum sanguine frenos
	Respuit et iuncta domino ceruice recumbit.
	Osharii comites rabido clamore uocantis
175	Ora ferit framea; pereunt conamina uocis
	Intercepta cruore. Milo uerum arma cadenti
	Dum rapit, infelix Itala deprenditur asta
	Ac moriens linquit clipeum hostilemque suumque.
	Auxilio collecta subit tandem Ausona pubes,
180	Bellum ingens oritur; multum hinc illincque cruoris
	Funditur et totis sternuntur corpora campis.
	Nam uarium uirtutis opus: nunc turba recedit,
	Nunc premit, ac uicibus tellurem amittit et aufert;
	Vt uentis nimbisque minax cum soluit habenas
185	Aeolus, alterno profligens turbine mundum -
	Stat caeli diuersa acies: nunc fortior austri,
	Nunc aquilonis hiems, donec pugnante procella
	Aut nimiis hic uicit aquis, aut ille sereno.

	Hic, uidet Anscherius fratrem quia uulnere labi
190	Albrici, ingemit ac rapido conamine telum
	Contorquens, clamore graui "Sator aetheris" inquit
	Sic genus omne tuum propriis discriminet aruis,
	Vt fratres Italo toruus discernis in agro!"

p. 86

	His dictis, uolat ingenti stridore per auras
195	Cuspis in aduersum, clipeo sed pulsa rigenti
	Alipedi uadit mortem latura superbo.
	Hic mortem Albricus caperet, nisi proxima uirtus
	Tolleret hunc iuuenum sociis et redderet armis.
	Milibus in mediis uadens "Quid inertia bello
200	Pectora" Vbertus ait "duris pretenditis armis,
	O Itali? potius uobis sacra pocula cordi,
	Sepius et stomachum nitidis laxare saginis
	Elatasque domos rutilo farcire metallo:
	Non eadem Gallos similis uel cura remordet,
205	Vicinas quibus est studium deuincere terras,
	Depressumque larem spoliis <hinc> inde coactis
	Sustentare." Miser uoces dum tollit inertes,
	Hasta subit latebras animi scrutata superbi,
	Vmfredi librata manu super horrida fantis:
210	"Infelix Galle, Ausonios ne dicere pigros
	Fas tibi, (ni fallor) digitis inpacta monebit
	Hasta meis". Visu ille truci dum prospicit hostem,
	Labitur et carpit moribundus dentibus erbas.
	Hae diuersa in parte uices utcumque cadebant.

215	Seuior at miseris instat regnator Etruscis
	Hesperie timidumque uocat Widona per agmen,
	Nil uulgare legens, sed quae dignissima uita
	Funera, precipuos annis animisque cruento
	Fert gladio: innumeris ueluti leo forte potitus

p. 88

220	Cedibus, imbelles uitulos mollesque iuuencas
	Transmittit; magno furor est in sanguine mergi
	Nec nisi regnantis ceruice recumbere tauri.
	Vmfredum sed enim sonipes male fidus in armis
	Rumpentem frenos diuersa per agmina raptat,
225	Iam liber: sic fessa manus. Venit asta per armos
	Principis et laeuum iuueni transuerberat inguen,
	Labentemque affigit aequo. Fugit ille perempto
	Consertus domino, nec iam arma aut frena tenentem
	Portat adhuc equitem. Fratris iam menbra regebat
230	Arduinus equo, leua marcentia colla
	Sustentans dextraque latus. Singultibus artum
	Exhaurit thoraca dolor, nec uincla cohercent
	Vndantem fletu galeam, cum multa gementi
	Valde grauis curuas perfringit lancea costas.
235	Exit et in fratrem, cognataque pectora telo
	Conserit. Ille oculos etiamnum in luce natantes
	Sistit et adspecta germani morte resoluit.
	Procubuere pares fatis (miserabile uotum
	Mortis) et alterna clauserunt lumina dextra.
240	Ac uelut Edoni Boreae cum spiritus alto
	Insonat Egeo sequiturque ad litora fluctus,
	Qua uenti incubuere, fugam dant nubila caelo:
	Sic regi, quacumque uiam secat, agmina cedunt,
	Conuerseque ruunt acies, cadit obuia pubes.
245	Vt uidit socios regi dare terga sequaci
	Ildeprandus, abit clamans: "Perstate, sodales;
	Quid fugitis? spectate, uirum si pellere ferro
	Forte queam! similes artus natura creatrix
	Huic dedit, ac similis sustentat uiscera sanguis.

p. 90

250	Num sacra riguit Stige? num penetrabile plantis
	Hunc modo tergus obit? mortali urgemur ab hoste,
	Haud legione, pium domino quae seruit ad usum."
	Sic ait; et toto conixus corpore telum
	Effundens, femur ingenti ferit eminus ictu
255	Ductoris Latii. Satis hoc, et tollere gressum
	Pone citus facti cogente timore parabat;
	Protinus intorquens iaculum sed ductor in hostis
	Os, terebrat faciem quartis sine lege labellis,
	Increpitans: "Secreta tibi committere nullus
260	Audebit, Thirrene, dehinc, quod apertus habunde
	Hac illacque flues. Sint haec monimenta, minorem
	Te frustra uoluisse meis illudere telis!"
	Ille quidem euasit, socium circumdatus armis;
	Sed uictor, animi tota succensus in ira,
265	Innumeram ferro plebem ceu letifer annus
	Aut iubar aduersi graue sideris immolat "Ite"
	Vociferans "uestroque duci narrate, Latinos
	Diuidat an recte uobis mea lancea campos!"
	Tyrrheni proceres iterum hinc atque inde pudore
270	Collecti statuunt gressum firmantque uicissim
	Vndique sese armis, oriturque miserrima caedes
	Amborum et ferrum ferro sonat; undique mixtis
	Inter se stridunt mucronibus. Instat utrimque
	Densa acies rursusque nouo respersa cruore
275	Arua madent, ruit Hesperias dum Phoebus in undas.
	Quis modus ulterior uel quae discretio belli,
	Ni finem daret aetherea sator orbis ab aula?
	Nocte instante solo tandem spissisque tenebris
	Concedunt maesti et trucibus dirimuntur ab armis.

p. 92

<INCIPIT> III

	Tanta per Ausonios deferuere proelia campos,
	Non modo finitimis, longe sed Fama remotis
	Dum canit, Arnulfi Germanica iura prementis,
	Brengario sed enim regum per stemmata iuncti
5	Tendit ad imperium solito magis hispida plumis,
	Amplectens una populum saeuumque tyrannum
	Gutture profuso. Coquit ille in pectore curas,
	Moxque uocans genitum "Duros, Sinbalde, maniplos"
	Inquid "age, et <ra>pidis Italos pete cursibus agros,
10	Rex ubi Brengarius audentes ardua Gallos
	Insequitur bellis; tamen hos per uulnera dicas
	Aut montis subito (mirum) succrescere partu:
	Tot ueniunt. Tantumne potis perferre dolorem,
	Nostra ut progenies propria uexetur in aula?
15	Nec tibi bella dari uereor, si iunctus amico
	Iueris; at muris dicas seruare superbos
	Forte animam neque uelle tuis famularier armis:
	Esto, uices mutabo dehinc et moenia scindam
	Ausoniae, rutilam donec ueniatur ad aulam
20	Clauigeri, et totos Araris uacuabo furores."

	Paret ouans patri simili succensus amore
	Mox Sinbaldus et electo comitante ministro

p. 94

	Ingrediens Latium quosdam premittit, amico
	Pacificum referant sese qui tollere gressum
25	Consimili feruore. Subit pater obuius olli
	Brengarius, celsas nimium qua tollit in arces
	Se regnum ac subitis Rhenos discriminat oris.
	Hic, ubi congressu dextras iunxere decoro,
	Rex inquid prior: "O iuuenum fortissime, nostros
30	Cur nolis penetrare locos, cunctatio nulla est.
	Nuntia uera satis. Solum rogitare necesse,
	Incolumem quia te nostris conspectibus offers,
	Si fruitur pater optatis tuus, optime, rebus."
	Inquit at ille: "Valet genitor, commune leuamen;
35	Teque ualere cupit, pacatis foedere campis
	Mansuro Latii. Celeres idcirco subegit
	Nos petere Ausonias collecto milite terras".
	Interea loca tuta petit dux Gallicus, atqui
	Non geminis obstare sua uirtute tyrannis
40	Posse uidens. Illi fremitu miserabile clusos
	Irritant, hinc inde solum peragrando Latinum.
	Verum ubi cuncta silere uident hostilibus ausis,
	It monitu regis patrias Sinbaldus ad oras,
	Quod solus queat hostilem superare furorem.
45	Tertia uix lunae se cornua luce replerant,
	Hic laetus patriam postquam concessit ad aulam,
	En Wido agmen agens iterum renouare furores
	Accelerat; contra ductor depellere pestem

p. 96

	Instruit arma pius tantosque rescindere fastus.
50	Nec latet Arnulfum, rursus succrescere bellum
	Hesperia: Widonem etiamnum milite fretum
	Affore ceruicesque procaci adtollere fastu
	Audiit; ac solio, quo forte sedebat, eburno
	Exilit ingentique domum clamore repleuit:
55	"Fortia iussa cito, scribe, sulcate papyris,
	Actutum populos cogant quae adstare iubenti
	Quam uarios linguis tam duros pectore et armis.
	Namque iuuat Latio clarum me uisere amicum,
	Quem tociens Rhodanus uexat properante Lemanno
60	Milite. Quo fugient ergo? caelumne subibunt
	An latebras terrae quaerent liquidiue profundi?
	Oderit Hesperiae, faxo, dux nomen amatae
	Improbus, extremis terrae uel postus in oris!"
	Talibus infessus metuenda mole cateruas
65	Praestruit irarumque graues emittit habenas:
	Eridanus ueluti niuibus feruore solutis
	Praeruptum exit in arua fluens camposque per omnes
	Cum stabulis armenta ruit, radicitus alnos
	Litoreas fluctu undarum labente resorbens.
70	Iamque solum tenet Ausonium dux ille uerendus,
	Cum Widonis abit rancore soluta superbo
	Fama in castra rei. Sociis extemplo uocatis
	Tunc ait: "O proceres, quid opus depromere uerbis,
	Quo res imperii mergantur pondere belli,
75	Collectis quando Hister adest hinc inde fluentis
	Excidio nostri? Moneo, seruate secundis
	Rebus eo uosmet, tantis ac parcite bellis,
	Abscedat donec proprios Arnulfus ad agros".

p. 98

Pingue solum interea regum dum lustrat uterque,
80	Pergami ad ueniunt urbem; quam detinet ultro
	Munitam iaculis nimium sudibusque preustis,
	Natura tribuente locum satis arcibus aptum,
	Ambrosius pesti miser heu deuotus iniquae.
	Qui regum infelix postquam defertur ad aures,
85	Obsidione iubent densa circumdare muros,
	Ne capiat socium quemquam exteriusue remittat,
	Dispersi donec populi tot luce sequenti
	Conueniant captumque locis emittere firmis
	Vi certent, ausit rursus ne talia quisquam.
90	Postera cum primum stellas Aurora fugaret,
	Vrbis ad excidium properat Germana iuuentus
	Vndique luctifico sonitu compulsa tubarum;
	Hic fossas implent alii muroque propinquant,
	Pars scalis etiam tendunt conscendere turres.
95	Vrget enim utrorumque nimis presentia regum,
	Moenia quod retinent carum, pro munere dantum.
	Omne genus contra telorum effundere ciues
	Praedurisque parant hostes detrudere contis;
	Nec possunt obstare tamen (tot milibus acti
100	Deficiunt), uerum cadit hic cum fragmine muri,
	Ille ruit fossus iaculo, sine uiribus alter
	Stat rationis inops. Reclusis undique portis
	Vrbs patet hostili iamiam confusa tumultu.
	Ecce uerenda prius nullo sub honore tenentur
105	Atria; nam scissis pereunt uelamina uittis
	Virginis, impulsusque sacer fugit ipse minister,

p. 100

	Quorundam stringunt ambas quia uincula palmas,
	Oscula quae solitae sacris sentire litatis.
	Ambrosius, auctor sceleris fomesque malorum,
110	Vt tandem uidet inmites dominarier hostes
	Arcibus, ascensu celeri petit ardua turris,
	Nil sibi sub tanto fidens superesse periclo,
	Edibus ingenuis quondam orto Marte refertis.
	Pellitur inde tamen, uictis accinctus et armis
115	Arnulfo manibus trahitur pos terga reuinctis.
	Ille calens ira, testatur cuncta creantem,
	Arboris hunc ramis subito demittier altae.
	Pro genus inuisum loeti, suspendere uentis
	Debita membra solo! mortalibus altera rerum
120	Pars datur ac membris prohibetur gleba caducis.
	Hinc igitur iuuenum soluuntur frigore mentes:
	Vrbibus excedunt laxisque repagula portis
	Discindunt hostesque feros in moenia linquunt.
	Sed quia non illis predo tutacula terris
125	Obtinuit, subito Etruscas procinctus ad oras
	Vertit iter regum imperio Romana petentum
	Atria; ne, summa forsan quia mansit in aula,
	Haud latuisse queat Gallus se dicere, postquam
	Fluctiuagas Rheni Arnulfus remearit ad undas.
130	Fugerat hinc; Romana uafer sed culmina tandem,
	Ne lepidos caperent, liquid foedata, tyrannos.
	Hii tamen accitis hostilia crimina pandunt

p. 102

	Signiferis, uexilla iubentque educere castris
	Viribus ac totis clausas insistere portas,
135	Vi saltem reserantis adire ut limina celum
	Principis aecclesiae liceat, ne friuola tantos
	Propellant figmenta uiros et uota retardent
	Praesenti promissa loco templisque dicatis.
	Talibus imperiis talique hortamine regum
140	Induuias rapiunt cuncti Mauortis anheli,
	Commissas auidi ferro proscindere portas.
	Iam quia parta sibi speculantur nigra Quirites,
	Vndique dissutis reserant penetralibus urbem
	Admittuntque duces ueneranda ad delubra mites.
145	Hic ubi perfectis nituere altaria uotis,
	Ardet inexpletum ductor proferre furorem
	Barbarus; infrenes animos sic ira fatigat.
	Quid faciat, quo se uertat, quae moenia uisat,
	Ignorat rationis inops. Nam summa tenebat,
150	Spes ubi pestiferis restabat postera Gallis.
	At ductor Latii sotium sine more tyrannum
	Vt uidet ingruere, placido sic pectore coepit:
	"Desine, rex uenerande; satis uirtute peractum,
	Nec decet ulterius socios deducere Rhenos.
155	Nam si itidem Wido uictis spem ponit in armis,
	Adueniat tumidus dextra hac (sine, posco) domandus,
	Te dominante uiris antiquo foedere iunctis".
	Mitior his dictis patitur repedare uolentes
	Barbaricos proceres diuerso ab limite lectos
160	Germanae princeps metuendus et arbiter aulae.

p. 104

	Vix proprios tetigit fines rex ille uerendus:
	Legirupis en Wido tubis rediuiua resumit
	Agmina, item uetitos cupiens peruadere campos.
	Seuior ipse etiam regni pater hostibus arma
165	Molitur, tantos auidus finire labores.
	Interea sors lecta dei circumdata saccis
	Vota facit uultum lacrimis altaria circum
	Suffusa; has imo referebat pectore uoces:
	"O rerum genitor, cuntis metuenda potestas,
170	Imperio qui bella regis pacemque perhenni,
	Da tantos cessare dolos; da, criminis auctor
	Veloci pereat loeto; da tempora nostro
	Longa duci, quando gemina fert laude coronam,
	Virtutis merito et generis quod stemate pollet".
175	Audiit ista sator, totum qui curuat Olymphum:
	Mortis adesse diem cogit fera bella mouenti,
	Sic tamen, ut proprio componat lumina lecto.
	Vltima lux instat, nec iam spes ulla diei,
	Cum uocat hic natum tanto pro funere mestum,
180	Haec monita fractis promens memoranda loquelis:
	"Nate, uides quam dura premant dispendia uitam,
	Quae pater ille hominum uetiti pro crimine pomi
	Intulit et rupto maculauit foedere massam.
	Nec ultra patriis poteris tutarier armis;
185	Namque rapit natura diem somnumque reducit.
	Percipe uerba tamen positi sub fine parentis
	Et, ratione uales quacumque, ascissere forti
	Brengario. Hunc etenim fato meliore sequetur

p. 106

	Hesperia, et nostris etiam dominabitur aruis".
190	Nec plura effatus, medio sermone resistit,
	Et uitam pariter moriens et famina linquit.
	Laetantur populi, Mortis cecidisse ministrum,
	Et curis soluunt animos ac Marte lacertos:
	Vt cum sole malo tristique rosaria pallent
195	Vsta noto; si clara dies zephirique refecit
	Aura polum, redit omnis honos emissaque lucent
	Germina et informes ornat sua gloria uirgas.
	Pars quoque magna uirum properant Widone sepulto
	Orantes ueniam Latii ductoris ad aulam,
200	Dum Widone satum inualido comitante ministro
	Deficiunt duplici nimium discrimine mestum,
	Morte patris simul ac notis abeuntibus armis.
	At recolens precepta patris iubet ire sodalem,
	Qui pacem petat ac regem summissus adoret,
205	Ne memor esse uelit genitoris bella gerentis,
	Sed legat in regnum sociali foedere amicum
	Miliciaeque etiam, Mauors si quando, ministrum,
	Bella ciet. Dux interea uenerabilis aeuo
	Fert pietatis opem uenientibus ultro maniplis:
210	Nec Gallos abicit nec crimina ponit Etruscis,
	Praetendit solito uerum pia uiscera cunctis.
	Nuntius in medio demum ut Lanberticus adstat
	Et, quae sit fortuna uiro pacisque uoluntas,
	Edocet, ipse pater miti sic pectore reddit:
215	"Aequa referre malis nimium sacra iura recusant.
	Namque poli sensum demissum traximus arce,
	Cuius egent prona et terram spectantia. Mundi
	Principio indulsit communis conditor illis

p. 108

	Tantum animam, nobis animum quoque, mutuus ut nos
220	Affectus petere auxilium et praestare iuberet.
	Nec genitus gignentis habet pro crimine noxam,
	Veridico cecinit quondam uelut ore propheta.
	Quapropter ueniat noster dicendus amicus
	Hac ratione, fide uiolet ne iura proteruus,
225	In leui cumulans genitoris pectore technam.
	Sin tenet ille dolum iuuenili mente resumptum,
	Colligat arma cito patrique simillimus ultro
	Exercens studium faxit per bella periclum".
	Percipit haec hilaris postquam iuuenilis alumnus,
230	Procidit et supplex regi ueneratur amorem,
	Quo tellus, pelagus seruant atque astra tenorem,
	Ne pontus liquidis aruum subuertat habenis
	Aut ignita poli mergantur sidera lymphis.
	Hinc remeans, iuueni defert sua nuntia uoti,
235	Ordine cuncta monens. Tandem rex optimus atque
	Lanbertus properant, ubi fertilis unda Ticini
	Alluit egregiam fluuii cognomine dictam
	Vrbem, in qua soliti regem spectare Latini.
	Mutua uerba serunt postquam, promittit uterque
240	Mansurum foedus, roseis dum uecta quadrigis
	Fluctibus Oceani perfunditur orbita Phoebi
	Aut tellus immota manet nec pondere cedit
	Vndique pulcra tuens uertentem sidera mundum,
	Si tot uita uirum posset durare per annos.
245	O iuuenale decus, si mens non leua fuisset!
	Sepe datas uoluit pacis rescindere dextras
	Fraudibus inuentis; sed enim ratione sagaci
	Deprendis, pater alme, dolos ac murmura tempnis.

p. 110

	Tertia mox tamen hunc Latio produxerat aestas
250	Vbere telluris potientem, pace sequestra -
	Ecce dies instat iuuenilibus aemula factis,
	Mortis acerba ferens. Studio iam uadit in altos
	Venandi lucos, cupiens sibi mittier aprum
	Informem aut rapidis occurrere motibus ursum.
255	Auia sed postquam nimio clamore fatigant
	Praecipites socii, ipse uno comitante ministro
	Dum sternacis equi foderet calcaribus armos,
	Implicitus cecidit sibimet sub pectore collum,
	Abrumpens teneram colliso gutture uitam.
260	Bucina triste canens disiunctos usque sodales
	Conuocat ac domini loetum crudele resignat -
	Hoc sonitu nemus omne tremit fugiuntque uolucres
	Elapsae pennis possessaque lustra relinquit
	Omne pecus: tanto sonitu glomeratur utrimque
265	Lecta manus comitum, disrupto et gutture mutum
	Flebilibus iuuenem uocitat clamoribus. Ille
	Nititur infelix fractas proferre loquelas;
	Succidit in mediis equidem conatibus aeger:
	Vlterius nec lingua ualet, nec uerba secuntur.
270	Haut segnes socii crates et molle feretrum
	Arbuteis texunt uirgis ac uimine querno
	Exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.
	Hic iuuenem agresti sublimem stramine ponunt,
	Qualem uirgineo demessum pollice florem
275	Seu mollis uiolae seu languentis hiacinti,
	Cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:

p. 112

	Non iam mater alit tellus uiresque ministrat:
	Talibus expostum studiis ad templa reportant,
	Vt condant digno iuuenilia membra sepulcro.
280	Hic ubi ductoris repleuit nuntius aures
	Brengari, Widone satum cecidisse coactum
	Cornipedis tergo, trahit has de pectore uoces:
	"Heu mortis metuenda lues, quae dulcibus annis
	Inseritur tristesque negat componere soles!
285	Dignior hic genitore foret, compluribus ille
	Vixerit ac Latium quamuis turbauerit annis".
	Vndique tota cohors regni concurrit in unum,
	Vociferans: "Pie rex, nostri miserere laboris,
	Ne geminis posthac cogamur adesse tirannis,
290	Cum solus placeas rebus superesse Latinis".
	Vt Phoebo roseis aruum laxante quadrigis
	Vere nouo gaudent pecudes foetuque grauantur,
	Humor adest herbis ac uastis semina sulcis,
	Gratus aer pennis aequorque meabile nautis -
295	Cuncta nitent (succedit enim natura creatrix
	Et rebus proprias certo dat tempore formas):
	Haud secus Italiae gestit sub principe tellus,
	Impacatus ubi ab superis cum prole recessit
Quido ferus fastusque odii moriendo resoluit.

p. 114

<INCIPIT> IV
Quarta igitur Latio uixdum deferbuit aestas
	Hac ratione, iterum solito sublata ueneno
	Belua Tirrenis fundens fera sibila ab oris
	Sollicitat Rhodani gentem; cui moribus auctor
5	Tempnendus Ludouicus erat, sed stirpe legendus,
	Brengario genesi coniunctus quippe superba.
	Hic dudum Ausonium cupidus regnasse per aruum;
	Sed uetuit fortuna. Modo quia nuntia uotis
	Accipit, extemplo sociis ad tecta uocatis
10	Regia "Quae totiens" inquid "uoluistis, amici,
	En uoluenda dies ultro attulit! este parati,
	Praedulcesque petamus agros! nam rure uocamur
	Vicino Italiae: uires hic forte superbas
	Dum tulero, propriis discedet ductor ab oris".
15	O miser inque dies miser, inuictumne lacessas?
	Num te fama ducis totum uulgata per orbem
	Praeterit? o genitor rerum, compesce furores!
	Nescio namque mali quid mens presagat eunti.
	Iamque ualens modicum inualidos Prouincia alumnos
20	Legat in Ausonios inimico nomine campos.
	Non ductor, decus et Latii spes unica regni
	Tunc Veneti seruare solum de nomine dictum
	Quartanam paciens poterat nec tendere bellum
	Hostibus, inmodicas animo sed dequoquit iras -
25	Vt, caueis cum forte leo uinclisque tenetur,
	Non artus agitare ualet, non promere uires,

p. 116

	At duro premitur tantum sub lege magistro;
	Forte aliqua partos ualeat si rumpere nodos
	Atque diu desueta cruor madefecerit hora,
30	Ipse lacer custos iras prior imbuet, inde
	Obuia turba uirum morsus satiabit amaros.
	Interea Ludouicus ouat regnumque fatigat
	Fastibus ac tantos sibimet blanditur honores,
	Hoste uelut necto spoliis potiatur opimis.
35	Infaustus Verone etiam contendit ad arcem.
	More pii regis tamen ut subsedit apertis
	Moenibus, antiquos sociis disterminat agros
	Nil ueritus, metuenda nimis quia sustulit ipsum
	Fama, Berengarium loeti dispendia passum.
40	Ah Latium, quis te tantis defenderet armis?
	Ergo, pius genitor rerum, seruato magistrum,
	Ne pereant uno Latialia gaudia loeto!
	
          Conualuit quia regnator tamen, undique lecti
	Conueniunt proceres laeti uexillaque castris
45	Proripiunt celeresque Athesis ad moenia tendunt,
	Haec obiter comi <re>serantes famina regi:
	"Te petimus, pietatis honor, nec parua precatu
	Credimus haec: urbem propriis si coeperis armis,
	Menbra uiros sine curtari, qui foedera regni
50	Proturbant totiens, dampnum pietatis iniquae
	Ne patiamur!" Ad haec "Animis aduertite," ductor
	"O proceres", inquid; "monitus et crimina capto

p. 118

	Ne conferte uiro, generis quia sanguine pollet
	Et forsan facinus maturis deseret annis.
55	Testetur pia iura poli, et dimissus abito".
	Hoc satis. Hi contra celeres cum murmure gressus
	Intendunt, rabidas acuentes pectoris iras,
	Nil moti dictis; potius fera murmura rodunt,
	Non se posse malum posthac dimittere inultum.
60	Talibus ad ueniunt urbem muroque propinquant:
	Ilicet admissi penetrant miserabile templum,
	Quo Ludouicus erat, subito rapiuntque ligantque
	Et pulchros adimunt oculos. Securus in aula
	Forte sedebat enim: idcirco pia munera lucis
65	Perdidit, obsessus tenebris quoque solis in ortu.
	Tu ponens etiam curtum femorale, Iohannes,
	Alta tenes turris, si forte resumere uitam
	Sit potis; hinc traheris tamen ad discrimina mortis
	Et miser in patria nudus truncaris harena.
70	Nuntius at postquam sociorum allabitur aures
	Praelatum iuuenem communi lumine cassum,
	Consilii fugiunt inopes passimque recedunt -
	Flante uelud zephiro liquescunt aeros aurae
	Vere nouo, gremium soluunt cum rura coactum
75	Frigore brumali crebris boreaeque pruinis.
	Nec remouere uiros cessat de parte superbos
	Fortis Adalbertus iuuenilibus obsitus annis,
	Appenninicolas fausto qui nomine turmas
	Elicit, egregio cupidus seruire magistro.
80	Emicuit subito in mediis lux alma tenebris
	Et rediit pax grata piis, procul agmine tristi
	Exempto patriaeque duce ac genitore recepto.

p. 120

	Qui, licet effusos toto egerit orbe triumphos,
	Cluserat imperii necdum diademate uultum
85	Romana steterat rutilus nec uestibus aula
	Induperatorum solito de more parentum
	Cur, nisi quod uicisse dolos uirtute decebat,
	Ad summum transire gradum nisi saepe uocatum?

	Summus erat pastor tunc temporis urbe Iohannes,
90	Officio affatim clarus sophiaque repletus,
	Atque diu talem merito seruatus ad usum.
	Quatinus huic prohibebat opes uicina Charibdis,
	Purpura quas dederat maiorum sponte beato,
	Limina qui reserat castis rutilantia, Petro,
95	Dona duci mittit sacris aduecta ministris,
	Quo memor extremi tribuat sua iura diei
	Romanis, fouet Ausonias quo numine terras,
	Imperii sumpturus eo pro munere sertum
	Solus et hocciduo caesar uocitandus in orbe.
100	Talibus euictus precibus iubet agmina regni,
	Quis - cum bella tulit, quis - cum sacra munera pacis,
	Affore, quae tanti gressum comitentur honoris.
	Iamque iter emensus postquam confinia Romae
	Affigit, ire iubet celeres ad templa sodales,
105	Vicinum qui se referant. Sonat ecce Subura
	Vocibus elatis populi: "Properate fauentes!
	Rex uenit Ausoniis dudum expectatus ab oris,
	Qui minuet solita nostros pietate labores!"

p. 122

	Feruere tunc uideas urbem et procedere portis,
110	Quot Roma gremio gentes circumdat auito.
	Interea, princeps collem, qui prominet urbi,
	Praeteriens ubi se prato committit amoeno,
	Singula queque modis incendunt aethera miris
	Agmina. Namque prius patrio canit ore senatus,
115	Prefigens sudibus rictus sine carne ferarum
	Indicio: "Deuicta cadent temptamina posthac,
	Si qua hostes animo cupient agitare ferino".
	Dedaleis Graius sequitur laudare loquelis
	Stoicus, hic noster cluibus quia pollet Athenis
120	Et sollers iter in Samia bene callet arena.
	Cetera turba pium natiua uoce tyrannum
	Prosequitur totaque docet tellure magistrum.
	Hic etiam iuuenes nitida respergine creti,
	(Alter apostolici nam frater, consulis alter
125	Natus erat) pedibus defigunt oscula regis;
	Hinc ubi praesul erat, gressum comitantur erilem.
	Vestibuli ante fores, graduum qua peruius usus
	Aduehit ornatam cupidos intrare per aulam,
	Ille quidem sacro fulgens residebat amictu,
130	Altarisque subibat ouans hinc inde minister.
	Quid referam populos istinc illincque coactos
	Vndantesque gradus, cum rex ad templa subiret
	Euectus pastoris equo? mox quippe sacerdos
	Ipse futurus erat, titulo res digna perhenni.
135	Aduenit ut tandem lecto comitante ministro
	Atque pedes sensim gradibus conatur ab imis,
	Vndique turba premit, cui uix obstare satelles
	Voce ualet nutuque minans; erat omnibus ardor

p. 124

	Cernere presentem, cupiunt quem secula regem.
140	Ter quoque sacra pius gradibus uestigia fixit,
	Magestate manus cogens cessare tumultus
	Vndantis populi. Postquam conscenderat omnem
	Ascensum, aureolo praesul surgens cliothedro
	Oscula figit ouans dextramque receptat amicam.
145	Hinc adeunt aulam pariter tibi, Petre, dicatam,
	Ianitor aetherei pandis qui limina templi.
	Ante fores stant ambo domus, dum uota facessit
	Rex: etenim se cuncta loco uouet ultro daturum,
	Quae prius almifici sacris cessere tyranni.
150	Illicet his uerbis uoluuntur cardine postes,
	Extollitque sacer laudes per templa minister,
	Vtpote Siluestrum uideat properare magistrum,
	Constantinum etiam tipico baptismate lautum -
	Nec minus his decus orbis inest rerumque potestas,
155	Tempora ni peiora forent impulsaque cessim.
	Iam tumulo piscatoris sacra purpura regis
	Sternitur et Christus lacrimis pulsatur obortis.
	Templa petit ductor posthaec, ubi fercula dono
	Pastoris digesta nitent. Setina propinant
160	Ac, decet ut regem, uariant tucceta ministri.
	Mox croceis mundum <ut> lampas Phoebea quadrigis
	Luce, deus qua factus homo processit ab antro
	Tumbali, perflat, populus concurrit ab urbe
	Cernere uestitum trabea imperiique corona
165	Augustum. Replicata calent spectacula totis
	Aedibus, auratis splendent altaria pannis,
	Cum princeps nitidus Tyrio procedit in ostro
	Tegmina uestitus crurum rutilante metallo,

p. 126

	Quale decus terrae soliti gestare magistri.
170	Aduenit et domini pastor praepostus ouili
	Officio laetus, quamuis resonaret utrinque
	Clamor: "Ades presul, totiens quid gaudia differs
	Innumeris optata modis? per uincla magistri
	Te petimus, depone moras et suffice uotis!"
175	Talibus arae adeunt gestis absida sacratae
	Lumina terrarum. Modicum post en diadema
	Caesar habet capiti gemmis auroque leuatum,
	Vnguine nectarei simul est respersus oliui;
	Caelicolis qui mos olim succreuit Hebraeis
180	Lege sacra solitis reges atque ungere uates,
	Venturus quod Christus erat dux atque sacerdos,
	Omnia quem propter caelo reparentur et aruo.
	Iam sacrae resonant aedes fremituque resultant
	Clamantis populi: "Valeat tuus, aurea, princeps,
185	Roma, diu imperiumque graui sub pondere pressum
	Erigat et supera sternat uirtute rebelles!"
	Perstrepuere nimis; sed facta silentia tandem.
	Lectitat augusti concessos munere pagos
	Praesulis obsequio gradibus stans lector in altis,
190	Caesare quo norint omnes data munera, predo
	Vlterius paueat sacras sibi sumere terras.
	Dona tulit perpulchra pius hec denique templo:
	Baltea lata ducum, gestamina cara parentum,
	Gemmis ac rutilo nimium preciosa metallo
195	Ac uestes etiam signis auroque rigentes,
	Distinctum uariis simul ac diadema figuris.
	Quid referam, quantis replerit moenia donis?
	Nonne maris paucas uideor contingere guttas,

p. 128

	Syrtibus atque manu sumptas includere arenas,
200	Quando breui tantos cludo sermone triumphos?
	Doctiloquum, credo, labor iste grauaret Homerum,
	Officio et genuit tali quem Mantua dignum.
	Nec temptabo meis ultra fastidia dictis,
	O iuuenes, inferre, calet quis pectore sanguis
205	Et plectro meliore mouet praecordia Clio.
	Mille mihi satis est metris tetigisse labores;
	Meuius atque licet uidear, uos este Marones,
	Et post imperii diadema resumite laudes!